Tham vấn y khoa: Bác sĩ Đặng Thị Thu Thủy

Trong những tháng đầu đời, việc trẻ sơ sinh hay bị nôn trớ sau khi bú là điều hoàn toàn bình thường và thường không phải dấu hiệu bệnh lý. Đây là phản ứng sinh lý tự nhiên, xảy ra do hệ tiêu hóa của bé còn non nớt, chưa phát triển hoàn chỉnh. Dù không nguy hiểm, nhưng tình trạng này cũng khiến nhiều ba mẹ đặc biệt là những người lần đầu làm cha mẹ không khỏi lo lắng mỗi khi thấy con ọc sữa, phun trớ.

Hiểu đúng về nôn trớ sinh lý là gì ở trẻ sơ sinh sẽ giúp ba mẹ bình tĩnh hơn và có cách chăm sóc phù hợp để con dễ chịu, ăn ngon và phát triển ổn định hơn mỗi ngày.

Nôn trớ sinh lý là gì?

Nôn trớ ở trẻ xảy ra khi sữa hoặc thức ăn trong dạ dày bị trào ngược lên họng, có thể đi kèm với tiếng ọc và lượng nhỏ sữa chảy ra miệng. Tình trạng này thường xuất hiện trong giai đoạn từ 0 đến 12 tháng tuổi, và sẽ giảm dần khi bé lớn hơn, dạ dày chuyển sang tư thế đứng và hoạt động tiêu hóa trở nên hiệu quả hơn.

Ở trẻ sơ sinh và trẻ dưới 1 tuổi, nôn trớ được xem là sinh lý bình thường nếu bé vẫn bú ngoan, tăng cân đều và không kèm theo các dấu hiệu bất thường khác. Mẹ sẽ thấy bé thường “trớ” nhẹ sau mỗi lần bú, sữa chảy ra miệng một chút, có thể kèm theo tiếng ợ hơi. Khi lượng sữa trào ra nhiều hơn, mạnh hơn thì đó gọi là nôn. 

Dù nghe có vẻ nghiêm trọng, nhưng phần lớn nôn trớ sinh lý không nguy hiểm và sẽ tự cải thiện khi bé lớn lên, thường là sau 6–12 tháng tuổi. Hiện tượng nôn trớ sinh lý ở trẻ sơ sinh thường sẽ tự hết khi bé lớn dần, đặc biệt là khi hệ tiêu hóa và cơ chế phối hợp nuốt, tiêu hóa, hấp thu của bé hoàn thiện hơn.

• Từ 0–3 tháng tuổi: Là giai đoạn nôn trớ xảy ra phổ biến nhất. Trẻ dễ bị ọc sữa ngay sau khi bú hoặc khi thay đổi tư thế đột ngột.
• Từ 4–6 tháng tuổi: Cơ vòng dạ dày bắt đầu khỏe hơn, trẻ đã bú giỏi hơn, biết ợ hơi, nên tình trạng nôn trớ thường sẽ thưa dần.
• Từ 6–12 tháng tuổi: Khi trẻ bắt đầu ăn dặm, ngồi vững và hệ tiêu hóa hoàn thiện hơn, hầu hết trẻ sẽ hết nôn trớ sinh lý.

Tuy nhiên, thời gian này có thể thay đổi tùy cơ địa từng bé. Một số bé có thể kéo dài đến gần 1 tuổi mới hết hẳn nôn trớ sinh lý, trong khi đó cũng có bé giảm rõ rệt từ tháng thứ 4–5. Nếu tình trạng nôn trớ đi kèm các biểu hiện như: Bé chậm tăng cân hoặc sụt cân; Bỏ bú, quấy khóc, mệt mỏi; Nôn thành dòng mạnh, liên tục; Kèm theo sốt, tiêu chảy, hoặc nôn ra dịch xanh, dịch vàng...Lúc này, ba mẹ nên đưa trẻ đi khám để được bác sĩ kiểm tra, tránh nhầm lẫn với các bệnh lý tiêu hóa hoặc nhiễm trùng tiềm ẩn.

>>> Mẹ có thể quan tâm: Trẻ sơ sinh bị ọc sữa phải làm sao?

Nguyên nhân gây nôn trớ sinh lý ở trẻ

Nôn trớ sinh lý ở trẻ có thể đến từ hai nhóm nguyên nhân chính: do chế độ ăn uống chưa phù hợp hoặc do bệnh lý cần điều trị. Một số nguyên nhân thường gặp bao gồm:

• Ép trẻ bú hoặc ăn quá nhiều một lúc, khiến dạ dày quá tải.
• Cho bé bú bình hoặc dùng núm ti không phù hợp khiến trẻ nuốt nhiều không khí.
• Pha sữa sai tỷ lệ, quá đặc hoặc quá loãng.
• Cho bé nằm ngay sau khi bú hoặc ăn xong.
• Bé không dung nạp sữa bò hoặc phản ứng với thức ăn mới.
• Ăn dặm quá sớm hoặc ăn quá nhiều loại thức ăn lạ trong một bữa.

Trong các trường hợp này, trẻ vẫn bú, chơi, ngủ bình thường, và hiện tượng nôn thường nhẹ, chủ yếu là thức ăn hoặc sữa. Vì thế, ba mẹ không cần quá lo lắng mà chỉ cần điều chỉnh lại cách chăm sóc.

Phân biệt nôn trớ sinh lý và nôn trớ bệnh lý

Hiện tượng nôn trớ ở trẻ sơ sinh rất thường gặp trong những tháng đầu đời. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng giống nhau. Ba mẹ cần hiểu rõ có hai loại nôn trớ chính: nôn trớ sinh lý và nôn trớ bệnh lý, mỗi loại có dấu hiệu và cách xử trí khác nhau.

Nôn trớ sinh lý là hiện tượng thường thấy ở trẻ sơ sinh

Có tới 2/3 số bé dưới 1 tuổi từng trải qua nôn trớ sinh lý. Đây là phản ứng hoàn toàn bình thường của cơ thể do hệ tiêu hóa của trẻ còn non nớt.

Các dấu hiệu dễ nhận biết gồm:

• Trẻ thường xuyên ợ sữa, trớ sữa sau khi bú, khi thay đổi tư thế hoặc đang chơi đùa.
• Có thể xảy ra từ 2–3 lần mỗi ngày, thậm chí nhiều hơn trong những ngày bé bú no hoặc quấy khóc nhiều.
• Bé vẫn bú tốt, ngủ tốt, chơi ngoan và lên cân đều, đây là yếu tố quan trọng giúp ba mẹ yên tâm.

Nôn trớ bệnh lý, dấu hiệu bố mẹ không nên chủ quan

Không phải lúc nào nôn trớ cũng là hiện tượng sinh lý. Trong một số trường hợp, đây có thể là dấu hiệu của các vấn đề tiêu hóa nghiêm trọng như:

• Trào ngược dạ dày – thực quản, viêm dạ dày ruột, dị tật đường tiêu hóa...
• Trẻ chậm tăng cân, bỏ bú, lười ăn, hay quấy khóc bất thường.
• Nôn liên tục, nôn ra máu, dịch xanh, dịch vàng.
• Dấu hiệu mất nước (mắt trũng, môi khô, không đi tiểu nhiều giờ).

Nếu nhận thấy bé có những biểu hiện trên, ba mẹ không nên tự điều trị tại nhà. Hãy đưa trẻ đến các cơ sở y tế uy tín để được thăm khám sớm, tránh để tình trạng kéo dài ảnh hưởng đến sức khỏe và sự phát triển của bé.

>>> Xem thêm: Tại sao trẻ uống sữa công thức bị nôn trớ?

Mẹo giảm nôn trớ sinh lý ở trẻ sau khi bú mẹ

Dưới đây là cách xử lý đơn giản nhưng cực kỳ hiệu quả mà ba mẹ có thể áp dụng nhằm giảm nôn trớ sinh lý ở trẻ sau bú mẹ: 

• Cho bé bú đúng cách từ những cữ bú đầu tiên.
• Khi cho bú mẹ, nên để bé bú hết một bên vú trước rồi mới chuyển sang bên còn lại nếu bé chưa no. Việc này giúp sữa xuống dạ dày ổn định hơn, tránh trào ngược. 
• Mỗi cữ bú nên kéo dài khoảng 15–20 phút, không nên để bé bú quá lâu dẫn đến đầy bụng, khó tiêu. 
• Nếu bé bú bình, mẹ nên giữ cho sữa luôn ngập đầu núm để tránh bé nuốt phải không khí, nguyên nhân khiến bụng căng và dễ nôn.

Giải đáp băn khoăn của mẹ khi trẻ hay bị nôn trớ

Trẻ nôn trớ xong có nên cho bú lại ngay không?

Không nên cho trẻ bú lại ngay sau khi nôn trớ. Sau khi bé vừa nôn trớ, dạ dày của bé cần có thời gian để nghỉ ngơi và ổn định lại. Việc cho bú ngay lập tức có thể khiến bé nôn trớ tiếp lần nữa, vì hệ tiêu hóa chưa kịp hồi phục hoặc cơ thắt dạ dày vẫn còn yếu.

Khi bé vừa nôn trớ, đầu tiên, hãy nhẹ nhàng lau miệng và mặt cho bé bằng khăn mềm sạch. Sau đó, bế bé lên ở tư thế đứng hoặc nghiêng đầu để tránh sặc, đồng thời vỗ nhẹ lưng giúp bé ợ hơi và dễ chịu hơn. Bạn có thể chờ khoảng 20–30 phút sau cơn nôn, nếu bé đã ổn định và có dấu hiệu đói, lúc này mới có thể cho bé bú lại với lượng nhỏ hơn bình thường. Với trẻ bú bình, có thể giảm lượng sữa mỗi cữ và chia thành nhiều lần hơn để tránh bé bị đầy bụng và nôn trớ lại.

Nếu bé nôn trớ liên tục nhiều lần trong ngày, kèm sốt, bỏ bú, quấy khóc dữ dội, nôn ra dịch xanh/vàng hoặc máu, thì không nên tự xử lý tại nhà, hãy đưa trẻ đi khám ngay vì có thể là dấu hiệu của bệnh lý nghiêm trọng hơn như nhiễm khuẩn tiêu hóa, trào ngược dạ dày thực quản nặng, hay dị tật tiêu hóa.

Có nên dùng thuốc hoặc thực phẩm hỗ trợ cho trẻ bị nôn trớ sinh lý?

Thông thường, trẻ bị nôn trớ sinh lý không cần dùng thuốc hay thực phẩm hỗ trợ, nếu bé vẫn bú tốt, tăng cân, chơi ngoan và không có dấu hiệu bất thường về sức khỏe. Đây là hiện tượng sinh lý phổ biến do hệ tiêu hóa còn non nớt, và sẽ tự cải thiện theo thời gian khi bé lớn dần (thường sau 6–12 tháng tuổi).

Một số trường hợp không cần dùng thuốc hoặc thực phẩm hỗ trợ: Trẻ nôn trớ ít, chủ yếu sau bú hoặc sau ăn; Trớ với lượng sữa nhỏ, không phun thành tia; Bé vẫn ăn ngon, ngủ tốt, tăng cân đều; Không có dấu hiệu sốt, tiêu chảy, quấy khóc bất thường. Trong các trường hợp này, ba mẹ chỉ cần điều chỉnh chế độ ăn uống, tư thế bú và cách chăm sóc bé là đủ. Dùng thuốc không cần thiết có thể gây ảnh hưởng không tốt đến hệ tiêu hóa còn non yếu của trẻ.

Bố mẹ có thể xem xét dùng thực phẩm hỗ trợ với các dấu hiệu như: Khi bé trớ nhiều, kèm theo rối loạn tiêu hóa nhẹ như đầy bụng, khó tiêu; Hoặc ba mẹ muốn hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột của trẻ tốt hơn (ví dụ sau đợt dùng kháng sinh). Một số men vi sinh, lợi khuẩn (probiotics) như Lactobacillus reuteri, Lactobacillus GG, hay một số dòng cốm vi sinh cho trẻ nhỏ… có thể được sử dụng theo chỉ định bác sĩ hoặc dược sĩ nhi khoa.

Các bậc phụ huynh tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc: Thuốc chống nôn, chống trào ngược (Domperidone, Metoclopramide,...) khi không có chỉ định bác sĩ; Các loại thảo dược, bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng rõ ràng.; Kháng sinh khi không có dấu hiệu nhiễm trùng. Việc lạm dụng thuốc chống nôn cho trẻ dưới 6 tháng có thể gây tác dụng phụ nghiêm trọng, bao gồm cả nguy cơ gãy xương, suy hô hấp hoặc ảnh hưởng đến phát triển hệ thần kinh.

Trẻ sơ sinh trớ ra nhiều cặn sữa có làm sao không?

Việc trẻ sơ sinh trớ ra nhiều cặn sữa (dạng lợn cợn, sền sệt như váng sữa hoặc bã đậu) là điều khá phổ biến trong giai đoạn sơ sinh, đặc biệt ở những bé dưới 6 tháng tuổi. Trong phần lớn trường hợp, đây là hiện tượng sinh lý bình thường do hệ tiêu hóa của bé chưa hoàn thiện. Tuy nhiên, ba mẹ cũng cần theo dõi kỹ để phân biệt với tình trạng bất thường hoặc bệnh lý.

Một số dấu hiệu khi trẻ sơ sinh trớ ra cặn sữa là bình thường (dạng sinh lý): Bé trớ ngay sau bú hoặc trong vòng 1 giờ; Lượng trớ không quá nhiều, bé không khóc, không đau, vẫn bú và chơi bình thường; Cặn sữa có thể do sữa đã nằm trong dạ dày một lúc, bắt đầu bị tiêu hóa nên đông lại và tạo thành các "bã sữa". Trớ có thể đi kèm ợ hơi, do nuốt phải không khí trong khi bú, hoặc bú quá no. Đây còn được gọi là hiện tượng nôn trớ sinh lý, và thường giảm dần khi bé khoảng 6–12 tháng tuổi, lúc dạ dày đã nằm dọc hơn và cơ vòng thực quản hoạt động tốt hơn.

>>> Đọc thêm: Trẻ sơ sinh bị sặc sữa - Dấu hiệu, nguyên nhân và cách xử lý

Tổng kết

Nôn trớ sinh lý là hiện tượng rất thường gặp ở trẻ sơ sinh, đặc biệt trong những tháng đầu đời, khi hệ tiêu hóa của bé còn non nớt. Dù có thể khiến ba mẹ lo lắng, nhưng đây là một phản ứng sinh lý bình thường, không gây nguy hiểm nếu bé vẫn ăn ngủ tốt, lên cân đều và không có dấu hiệu bất thường. Việc hiểu đúng về nôn trớ sinh lý sẽ giúp ba mẹ tránh hoang mang không cần thiết, từ đó biết cách điều chỉnh chế độ ăn, tư thế bú và chăm sóc phù hợp cho con.